Największe jezioro w Turcji – opis, ciekawostki, lokalizacja

Największym jeziorem w Turcji jest Jezioro Wan, którego powierzchnia sięga 3755 km². Ten bezodpływowy, słony akwen rozpościera się na Wyżynie Armeńskiej, a jego maksymalna głębokość zbliża się do pół kilometra. Zapraszam do szczegółowej lektury, która odsłania geograficzne, historyczne i przyrodnicze sekrety tego wyjątkowego zbiornika.

Gdzie leży Jezioro Wan i jak powstało?

Akwen zlokalizowano we wschodniej Anatolii, na terytorium Wyżyny Armeńskiej, niedaleko granicy z Iranem. Lustro wody wznosi się na wysokość 1640 m n.p.m., co w znacznym stopniu kształtuje łagodniejszy klimat okolicznych terenów. Otaczające jezioro górskie masywy tłumią silne podmuchy wiatru, tworząc specyficzny mikroklimat sprzyjający lokalnym uprawom.

Proces powstania zbiornika jest nierozerwalnie związany z aktywnością Wulkanu Nemrut. Około 200 tysięcy lat temu potężna erupcja uwolniła strumień lawinowy, który na odcinku kilkudziesięciu kilometrów skutecznie zablokował naturalny odpływ wód w kierunku zachodnim. Od tego momentu akwen przyjął charakter endoreiczny, a jedynym mechanizmem ubytku wody pozostało intensywne parowanie.

Widok z brzegu pozwala dostrzec majestatyczną górę Ararat, której ośnieżone szczyty sięgają 5137 m n.p.m.. Lokalizacja jeziora i jego otoczenie sprawiają, że region ten pełen jest surowego, górskiego piękna i stanowi unikatowy punkt na mapie Turcji.

Parametry fizykochemiczne i rzadka fauna

Rozmiary akwenu robią wrażenie: długość wynosi 120 km, a szerokość sięga 80 km. Całkowita objętość zgromadzonej w nim wody to 607 km³. Parametr, który odróżnia jezioro od większości ziemskich zbiorników, to odczyn silnie zasadowy o wartości pH 9,8. Woda jest śliska w dotyku, ma metaliczny posmak i absolutnie nie nadaje się do picia, choć miejscowa ludność od wieków wykorzystuje ją jako naturalny środek czyszczący.

Podstawowe zasolenie wynosi 19,1‰, ale w próbkach pobranych z dna wartość ta wzrasta do 67%, co dwukrotnie przewyższa zasolenie typowej wody morskiej.

Skład chemiczny sprawił, że akwen uznano za największe sodowe jezioro świata. Soda i inne sole są pozyskiwane przemysłowo metodą odparowywania. W tak ekstremalnych warunkach przez długi czas potwierdzano występowanie tylko jednego gatunku ryby – endemicznego Chalcalburnus tarichi. Należy on do rodziny karpiowatych i, co ciekawe, aby odbyć tarło, regularnie migruje z zasolonego akwenu do słodkowodnych dopływów takich jak rzeka Bendimahi, Zilan, Karasu czy Micinger. Gatunek ten znajduje się na liście zagrożonych wyginięciem.

W 2018 roku odkryto drugi, zupełnie nowy gatunek. Oxynoemacheilus ercisianus został znaleziony we wnętrzu mikrobialitu. Są to odkryte na dnie największe znane na Ziemi stromatolity – wapienne kolumny o wysokości 40 metrów, uformowane przez sinice. Organizmy te przystosowały się do panujących warunków ekstremalnego zasolenia i zasadowości w sposób, który wciąż stanowi przedmiot badań naukowców.

Wyspy i podwodne ślady historii

Na powierzchni jeziora znajduje się kilka wysp, z których każda ma do opowiedzenia własną historię. Najsłynniejszą jest bez wątpienia wyspa Akdamar, położona w południowej części akwenu. Znajduje się na niej kościół św. Krzyża, ormiańska świątynia z X wieku, którą według historycznych przekazów wzniesiono na rozkaz króla Gagika I. Budowla jest jednym z najważniejszych przykładów średniowiecznej architektury armeńskiej. Inne wyspy to Gadir, Carpanak oraz Atrek.

Okolice miejscowości Tatvan i Ahlat stały się w ostatnich latach areną spektakularnych odkryć archeologicznych. Obniżenie się poziomu wody, które w pewnych miejscach doprowadziło do cofnięcia się brzegu o 3 metry, odsłoniło nieznane wcześniej struktury. Osada i cmentarzysko na dnie jeziora zawierały ulice i nagrobki, na których widniały zarówno znaki krzyża, jak i tamga – znak władzy chańskiej. Symbole te jednoznacznie łączą znalezisko z plemieniem Kayı, które posługiwało się językiem oguzyjskim.

Jeszcze wcześniej, w 2017 roku, zespół podwodnych archeologów z Uniwersytetu Van Yüzüncü Yıl natknął się na fortecę sprzed 3000 lat. Ruiny, które rozciągają się na obszarze niemal kilometra kwadratowego, przypisuje się cywilizacji Urartu. Cumali Birol, dyrektor Eastern Sea Association, przyznał, że dno jeziora kryje struktury niespotykane nawet w egipskich lokalizacjach. Ma on nadzieję, że kolejne badania i udostępnienie podwodnych tras turystycznych zamienią region w prawdziwy raj dla nurków.

Legendy, potwór i szczególne koty

W lokalnej kulturze głęboko zakorzeniona jest legenda o potworze z jeziora Wan. Pierwsze doniesienia o dziwnej istocie zamieszkującej głębiny pojawiły się w 1995 roku. Rzekomo ponad tysiąc osób miało zaobserwować zwierzę o długości dochodzącej do 15 metrów, z charakterystycznymi kolcami na grzbiecie, które swoją sylwetką przypominało wymarłego plezjozaura. Ekipy badawcze wysłane na zlecenie władz tureckich nie znalazły dowodów na jego istnienie, ale plotka wystarczyła, by pobudzić wyobraźnię turystów. W mieście Wan stanął nawet pomnik potwora, który jest dziś popularną atrakcją.

Zgodnie z zapisami w „Geologische Rundschau”, 18 tysięcy lat temu poziom wody w jeziorze był wyższy o 72 metry, a 9,5 tysiąca lat temu opadł aż o 300 metrów względem obecnego stanu.

Z regionem związana jest również wyjątkowa rasa kota z Van. To jedna z najrzadszych odmian na świecie. Jej cechami wyróżniającymi są dwubarwne oczy: jedno niebieskie, a drugie zielone. Futro tych zwierząt nie ma puszystego podszerstka, co po zanurzeniu w wodzie sprawia, że wysycha ono nad wyraz szybko. W przeciwieństwie do innych kotów, kot z Van nie odczuwa strachu przed wodą i ma naturalną umiejętność pływania. Także i temu niezwykłemu zwierzęciu postawiono w regionie pomnik kota.

Jak Jezioro Wan wypada na tle innych tureckich akwenów?

W kontekście najpiękniejszych jezior w Turcji obok Wanu wymienia się kilka innych zbiorników o całkowicie odmiennych cechach. Jezioro Salda, położone w prowincji Burdur, często porównuje się do Malediwów ze względu na turkusową wodę i białe plaże utworzone przez osady magnezu i hydromagnezytu. Akwen ten uchodzi za najgłębszy w kraju z wynikiem 196 metrów, a od 2019 roku jest chroniony jako Park Narodowy Jeziora Salda. NASA przeprowadzała tam badania mikroorganizmów, gdyż skład osadów przypomina ten z marsjańskiego krateru Jezero, po którym porusza się łazik Perseverance.

Drugim pod względem wielkości jest Jezioro Tuz o powierzchni 1665 km², znajdujące się w Centralnej Anatolii. Zasolenie na poziomie 33% czyni je jednym z największych hipersłonych jezior globu. Latem, między czerwcem a sierpniem, zakwitają w nim glony Dunaliella Salina, produkujące beta-karoten i nadające wodzie zaskakujący, czerwony odcień. Niestety, według badań satelitarnych Uniwersytetu Ege z Izmiru, w wyniku postępującej suszy i nadmiernego poboru wód gruntowych, w 2021 roku jezioro to całkowicie wyschło. Fahri Tunc, fotograf i aktywista z Doga Dernegi, udokumentował wówczas setki martwych flamingów, dla których wyschnięte dno stało się śmiertelną pułapką. TEMA, turecka fundacja ekologiczna, alarmowała, że deficyt wody w regionie sięgnął 30%.

Z kolei Jezioro Beyşehir, uznawane za największy słodkowodny zbiornik w kraju, leży w otoczeniu gór Taurus i jest ważnym miejscem lęgowym ptactwa. Natomiast Jezioro Eğirdir, czwarte co do wielkości, przyciąga żeglarzy i wędkarzy, posiadając urokliwe wysepki.

Hasło „największe jezioro w Turcji” gości również regularnie na łamach krzyżówek. Najpopularniejszą odpowiedzią, którą znajdziemy w serwisach szaradziarskich, jest trzyliterowe słowo wan. Dla amatorów łamigłówek pojawiają się jednak także inne warianty o długości od czterech do dziesięciu liter. W skali trafności rozwiązania oceniane są na 10/10, co czyni z nich wyjątkowo wdzięczny materiał dla autorów tych popularnych zabaw.