Zamek w Ząbkowicach Śląskich – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Zamek w Ząbkowicach Śląskich to renesansowa ruina z bastejami i wieżą bramną, udostępniona do zwiedzania z przewodnikiem. Zwiedzanie odbywa się codziennie o godzinach 10:00, 11:30, 13:30 i 15:00, a bilety kupisz w Izbie Pamiątek Regionalnych. Poznaj historię pierwszej na Śląsku rezydencji w tym stylu, jej architektoniczne nowinki oraz związek z legendą Frankensteina.

Historia zamku w Ząbkowicach Śląskich

Początki warowni sięgają pierwszej połowy XIV wieku, gdy na stromej skarpie nad rzeką wzniesiono gotycki zespół obronny. Najstarsza zachowana wzmianka o zamku we Frankenstein (ówczesnej nazwie miasta) pochodzi z 1321 roku, z okresu panowania księcia Bernarda Statecznego. To jemu najczęściej przypisuje się inicjatywę budowy, choć część historyków wskazuje na jego ojca – Bolka I Surowego. Pierwotny obiekt powstał z piaskowca na planie nieregularnym, zbliżonym do owalu, a w jego obrębie znajdował się co najmniej jeden dwukondygnacyjny dom mieszkalny ze sklepionymi pomieszczeniami parteru.

W 1335 roku zamek oparł się oblężeniu wojsk czeskich margrabiego Karola Luksemburskiego, ale już rok później książę Bolko II oddał go wraz z miastem pod władztwo korony czeskiej. Kolejne stulecie przyniosło zniszczenia w czasie wojen husyckich i walk z mieszczanami wrocławskimi, świdnickimi i nyskimi. W 1467 roku załoga zamku skapitulowała dopiero po ostrzale z wielkiej puszki – działa o masie 80 cetnarów ciągniętego przez 24 konie, strzelającego kulami ważącymi 100 kilogramów. Rok później wojska biskupa wrocławskiego zburzyły umocnienia, a pod koniec XV stulecia warownia chyliła się ku ruinie.

Renesansowa przebudowa Karola I Podiebrada

Nowy rozdział rozpoczął się w 1524 roku, gdy książę Karol I z rodu Podiebradów postanowił wznieść tu swoją główną rezydencję. Do rozbiórki starych murów i stworzenia projektu zatrudnił Benedykta Rejta (Rieda), królewskiego architekta z Pragi, twórcę m.in. Sali Władysławowskiej na Hradczanach. Prace trwały do 1532 roku – wtedy to całkowicie ukończono trzy skrzydła zamku. Czwarte, północne, nigdy nie zostało zadaszone. Oficjalną przyczyną przerwania budowy była trwoga turecka i konieczność skupienia środków na fortyfikacjach ziemnych, ale równie istotne okazało się zadłużenie księcia.

Karol I zamieszkał w skrzydle wschodnim i tam zmarł w 1536 roku. Jego synowie, zamiast kontynuować inwestycję, skoncentrowali się na rozbudowie zamku w Oleśnicy, a ząbkowicką rezydencję oddali w dzierżawę. Mimo to do dziś na budynku bramnym widnieje tablica fundacyjna z herbem księcia i datą 1532 – orłem ziębickim, szachownicą świdnicką i łękiem kłodzkim.

Wojny, pożary i powolny upadek

W 1646 roku, podczas wojny trzydziestoletniej, oddziały cesarskie pod dowództwem marszałka Montecuccoliego zdobyły zamek ogniem artylerii, po czym wysadziły mury kurtynowe, basteje i część skrzydeł. Wprawdzie nowi właściciele – książęta von Auersperg – podjęli odbudowę, ale w 1728 roku stan techniczny był już tak zły, że wyprowadzono z niego urzędy ziemskie. Pożar z 1784 roku strawił więźbę i pokrycia dachów. W XIX wieku zniwelowano wały i zasypano fosy, a w miejscu dawnych ogrodów powstał niewielki park.

W okresie międzywojennym w wieży funkcjonowało muzeum regionalne i schronisko turystyczne. Po II wojnie światowej zabytek podpalono, a jego wyposażenie rozgrabiono. Pierwsze prace zabezpieczające przeprowadzono w latach 1958–1961, lecz dopiero po 2010 roku ruszyła kompleksowa rewitalizacja. Do 2017 roku odtworzono basteję narożną, sklepienia w wieży bramnej i attykę, a korony murów zostały wzmocnione. Dziś obiekt jest udostępniony jako trwała ruina z trasą turystyczną i pomieszczeniami ekspozycyjnymi, a prace nadal są kontynuowane.

Renesansowa architektura i innowacje obronne

Założenie zamku stanowi czworobok o wymiarach 62 na 65 metrów, z dwiema narożnymi, trójkondygnacyjnymi bastejami rozmieszczonymi po przekątnej. Dzięki takiemu układowi można było prowadzić flankowy ostrzał wzdłuż całego obwodu murów. Basteje przystosowano do użycia dział – zachowały się w nich działobitnie i kanały odprowadzające dymy prochowe. W centralnej części skrzydła wschodniego wznosi się wieża bramna z furtą dla pieszych i przejazdem, nad którym umieszczono ostrołukowy portal z herbem Karola Podiebrada.

Zachowane tynki baszty narożnej noszą ślady pierwszego znanego na Śląsku renesansowego boniowania, czyli profilowania naśladującego układ kamieni w murze.

Elewacje zdobiły portale, obramienia okien, herby oraz attyka wieńcząca mury i osłaniająca stanowiska straży. Na dziedzińcu, otoczonym drewnianymi krużgankami, zachowały się relikty tych galerii – obok krakowskich i brzeskich najwcześniejszych na ziemiach polskich. W skrzydle wschodnim mieściły się reprezentacyjne sale: izba stanów (zwana pokojem rady) i sala rycerska – obie o wymiarach 22 na 9,4 metra. Dolną salę przykrywało sklepienie, górną strop, a nad nimi znajdowały się pokoje dla służby i pisarzy ziemskich.

Innowacją był również system kanalizacyjny. Spusty osadzone w grubości murów odprowadzały nieczystości do fosy, a przewody przepłukiwane były deszczówką. Na uwagę zasługują też kaponiery – element rzadko spotykany poza południową Europą.

Zwiedzanie zamku – godziny, bilety i wskazówki

Zamek można zwiedzać wyłącznie z przewodnikiem, który zabiera turystów spod Izby Pamiątek Regionalnych przy ul. Krzywej 1. Tam też nabywa się bilety. Grupy ruszają codziennie o godzinach 10:00, 11:30, 13:30 i 15:00, a całe zwiedzanie trwa do 1,5 godziny. Istnieje również możliwość zamówienia zwiedzania nocnego oraz wynajęcia ruin na imprezy okolicznościowe czy sesje ślubne. Szczegóły i rezerwacje dostępne są pod adresem e-mail [email protected] lub numerem telefonu 74 815 20 43.

Na dziedzińcu odsłaniają się fragmenty niedokończonego skrzydła północnego – widać tam kieszenie nasadowe na potężne sklepienia piwnic oraz kamienne wypusty-strzępy, które miały być zaczątkiem ścian działowych. Warto też spojrzeć na wieżę zegarową – drugą dominantę zamku – gdzie na sklepieniach okien zachowały się słabo już widoczne malowidła, m.in. czarny orzeł śląski.

Z myślą o gościach przygotowano poniższe zestawienie niezbędnych informacji:

Krzywa Wieża, Laboratorium Frankensteina i sąsiedztwo zamku

Zaledwie kilkaset metrów od zamku, przy ul. Świętego Wojciecha, stoi Krzywa Wieża – dawna dzwonnica kościoła św. Anny o odchyleniu od pionu przekraczającym 2 metry. Jej wychylenie stwierdzono już pod koniec XVI wieku, a za przyczynę uznaje się wstrząsy tektoniczne z 1590 roku lub osiadanie gruntu. Dziś wieża pełni funkcję punktu widokowego, z którego roztacza się panorama miasta i zamkowych ruin.

W tym samym miejscu warto odwiedzić Izbę Pamiątek Regionalnych mieszczącą się w Dworze Rycerza Kauffunga – najstarszym budynku mieszkalnym Ząbkowic. W piwnicach urządzono nawiązujące do powieści Mary Shelley Laboratorium Doktora Frankensteina. Groteskowa ekspozycja łączy wątki anatomiczne z historią miasta, lecz ze względu na drastyczne sceny nie jest zalecana dla młodszych dzieci.

W 1606 roku proces grabarzy oskarżonych o rozsypywanie trucizny, bezczeszczenie zwłok i zjadanie ludzkich serc opisała augsburska gazeta, a historia mogła dotrzeć do uszu angielskiej pisarki.

Ciekawostki: od grabarzy po inspirację Frankensteina

W 1606 roku Ząbkowice nawiedziła epidemia dżumy, która ominęła sąsiednie miejscowości. Podejrzenia padły na grabarzy – ośmiu podejrzanych przyznało się po torturach do sporządzania trujących proszków, okradania grobów oraz wyjmowania płodów zmarłym kobietom. Spalono ich żywcem. Ponad dwieście lat później Mary Shelley, tworząc postać doktora Frankensteina, mogła znać tę opowieść, a dodatkowym tropem jest zamek Frankenstein nad Renem, gdzie żył lekarz oskarżany o podobne praktyki.

Inną osobliwością są niedokończone ściany północnego skrzydła, które wyglądają tak, jakby budowę przerwano zaledwie wczoraj. W murze tkwią kamienne zaczepy, które miały być podstawą przyszłych podziałów. Dzięki temu można bez trudu odczytać, gdzie planowano komnaty, sienie i izby. To rzadkie wrażenie zamrożonej w czasie inwestycji.

Na koniec warto dodać, że ząbkowicki zamek stanowi część transgranicznego projektu „Śladami wspólnej średniowiecznej historii”, który łączy go ze zrujnowaną warownią Vizmburk w Czechach. Projekt o wartości ponad 5 milionów złotych pozwolił nie tylko na adaptację wieży bramnej i stworzenie trasy turystycznej, ale też na promocję wspólnego dziedzictwa.